Długosz Stanisław (1891–1915), działacz niepodległościowy, poeta i historyk. Syn Feliksa, urzędnika kolejowego, wywodzącego się ze szlachty h. Wieniawa, i Pauliny z Maszkich. Urodził się 22 III w Częstochowie. Kształcił się w Warszawie, początkowo w II progimnazjum rosyjskim, a po strajku szkolnym, w którym wziął czynny udział, w gimnazjum prywatnym gen. Chrzanowskiego. Zwróciwszy na siebie uwagę starszych kolegów działaczy z Organizacji Młodzieży Narodowej (OMN) »Przyszłość« (Petu), będącej odpowiednikiem wśród młodzieży szkolnej organizacji akademickiej OMN, tzw. »Zetu«, został przyjęty do tego sprzysiężenia niepodległościowego w Warszawie. W swym gimnazjum podjął nader intensywną działalność wśród kolegów, tworząc koła »samokształceniowe« i ściśle organizacyjne OMN. W czasie tym między r. 1907 a 1910 wybił się głęboką postawą ideologiczną, talentem organizacyjnym oraz wybitnym krasomówczym i literackim na czoło organizacji szkolnej (starszy »grupy«), a z czasem całego »Petu« warszawskiego. Jeździł często jako delegat warszawskiego zarządu »Petu« do różnych środowisk młodzieży Królestwa, jednocząc je wokoło ideologii narodowo-niepodległościowej. A kiedy w l. 1908/9 na tle ideologicznym, szczególnie z powodu stosunku do idei niepodległości i walki zbrojnej o nią, doszło wśród młodzieży »zetowej« do poważnej wymiany poglądów, a następnie do rozłamu, D. stanął w szeregach nowego ruchu, tzw. »młodych zetowców«, zwanych od założonego przez nich czasopisma w r. 1909 »Zarzewia« młodzieżą zarzewiacką. Na zwołanym w lutym r. 1910 pierwszym ogólnym zjeździe młodzieży niepodległościowej szkół średnich we Lwowie reprezentował on już jako przewodniczący dyrekcji »Petu« zarzewiackiego w Warszawie młodzież z Królestwa. Jednocześnie, przyjąwszy na siebie mandat przedstawiciela nowej organizacji na Warszawę i Królestwo, wstąpił do utworzonego przez nią Polskiego Związku Wojskowego (P.Z.W.) oraz do partii politycznej, będącej odpowiednikiem tej samej ideologii wśród mas robotniczych, do Narodowego Związku Robotniczego (N. Z. R.). W P. Z. W. był jednym z pierwszych członków jej ekspozytury warszawskiej, tzw. organizacji wojskowej im. Łukasińskiego. Aresztowany 2 IV 1910 w Warszawie na zjeździe delegatów organizacji Królestwa, po kilkumiesięcznym więzieniu został wprawdzie zwolniony, ale przez to nie mógł się poddać egzaminom maturalnym. Złożywszy je jako ekstern jesienią t. r., udał się do Krakowa, gdzie wstąpił na wydział prawny Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Środowisko akademickie poszerzyło znacznie zasięg jego działalności, jakiej nadal jednym z głównych terenów pozostało środowisko warszawskie, do którego często dojeżdżał na zjazdy i konferencje »Sekcji Koronnej« Petu. W Krakowie należał do organizatorów stowarzyszenia akademickiego »Znicz« będącego odpowiednikiem lwowskiej »Kuźnicy«, stanowiącej główny ośrodek młodzieży »zarzewiackiej«. Został członkiem pierwszego zarządu »Znicza«, a następnie przewodniczącym. Obok tego brał wybitny udział w organizowaniu Polskich Drużyn Strzeleckich, zakładanych wtedy licznie przez utworzony z P. Z. W. związek »Armii Polskiej«, który był członkiem czynnym. A ponadto współpracował z komórkami oświatowymi zarzewiackimi w Towarzystwie Szkoły Ludowej w Krakowie, uczestniczył w organizowaniu licznych kursów i odczytów. Wreszcie należał do czynnych członków założonego przez zarzewiaków ruchu skautowego. Jako przedstawiciel młodzieży zarzewiackiej brał udział w wielu organizacjach niepodległościowych, centralizujących różne grupy obozu niepodległościowego wokoło idei tajnego Państwa Polskiego, jak Konfederacja Polska, Polska Organizacja Skarbowa, w szczególności Legia Niepodległości, stanowiąca wyższy zakonspirowany szczebel organizacji zarzewiackiej. Został on w Delegacji Naczelnej Legii wybrany na II Kongresie w r. 1911 jako jeden z 5 przedstawicieli Delegacji Okręgowej L. N. krakowskiej. Zaznaczył się w redagowaniu rezolucji zjazdowych, które miały doniosłe znaczenie w rozwoju ideologii tajnego Państwa Polskiego i jego Rządu, tajnej Armii Polskiej, tzw. org. »D«, i gromadzącej na rzecz tego Rządu i Armii pieniądze Organizacji Skarbowej. Po powstaniu Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych i Polskiego Skarbu Wojskowego należał z gronem kolegów do upartych szermierzy zjednoczenia ruchu niepodległościowego i był jednym z wybitniejszych przedstawicieli młodzieży, zmierzających do intensywnych przygotowań powstańczych. W tym duchu działał na licznych zjazdach i kongresach młodzieży, brał udział w licznych konferencjach ideologicznych, wygłaszał entuzjastyczne referaty i odczyty. W maju 1913 r. wszedł w skład Komisji mającej zwołać wielki zjazd ogólnopolski zarzewiackiej młodzieży akademickiej, który odbył się w październiku t. r., znów przy wybitnym jego udziale w redagowaniu najdonioślejszych politycznych uchwał. Przy cementowaniu ruchu zarzewiackiego, zwłaszcza w dziedzinie politycznej i wojskowej, położył niezmiernie doniosłe zasługi jako działacz zrównoważony, posiadający niezwykły urok promieniujący na otoczenie, jako rozumny i wnikliwy ideolog młodego pokolenia, znający jego gorące pragnienia i najbardziej dynamiczne dążenia, jako ofiarny i gorący szermierz idei walki zbrojnej, dla której poświęcił się cały. To też jego działalność była wszechstronna: polityczna łączyła się ściśle z oświatową i wojskową. A obok tego nie zaniedbywał swych studiów uniwersyteckich. Na wydziale prawnym prowadził je normalnie i wszystkie przepisowe egzamina składał w terminach. Ponadto, mając wrodzone zamiłowanie do historii, podjął studia historyczne w seminarium prof. Tokarza, badając dzieje powstania 1863 r. Szczególnie pociągała go bohaterska postać dzielnego partyzanta płka Dionizego Czachowskiego, któremu poświęcił specjalną monografię, wydaną w cyklu »Boje Polskie« w r. 1914. Był jednym ze zdolniejszych uczniów Tokarza, który rokował mu dużą przyszłość jako historykowi. Prócz tej monografii, prócz wielu artykułów politycznych i historycznych, ogłoszonych w warszawskim piśmie litografowanym młodzieży politycznym »Zaraniu« i literackim »Na fali«, następnie w »Zarzewiu«, »Wiciach« i w czasopiśmie krakowskiej młodzieży akademickiej »Którzy idziemy…«, pozostawił wiele artykułów i poezji, drukowanych bezimiennie lub pod pseudonimem Wiesława Zorzańskiego i Jerzego Tetery.
Poezja jego jest przeniknięta wiarą w zbliżające się wielkie dnie wojny o Polskę, ale jednocześnie melancholią, podyktowaną przeczuciem rychłej śmierci na polu walki. Wybuch wojny światowej zastał go w Warszawie. D. spieszył jednak na mobilizację strzelecką ku Krakowowi, by stanąć w szeregach pierwszych oddziałów strzeleckich, maszerujących na Kielce. Wziął udział w walkach pod Kielcami, a przydzielony do Oddziału Wywiadowczego, przebył w nim kilka tygodni, dopóki na własną prośbę nie został przeniesiony »do linii« w 5. p. p. Jako dowódca plutonu walczył we wszystkich bitwach I Brygady Legionów od Nidy poprzez Konary i Tarłów. Spod Konar pochodzi jeden z klejnotów jego poezji – wiersz Swojków, poświęcony Józefowi Piłsudskiemu, dla którego żywił gorące żołnierskie uczucia. Po przejściu Wisły brał udział w walkach I Brygady w Lubelskiem, tu 6 VIII 1915 zginął pod wsią Samoklęski niedaleko Lubartowa. Pochowany został zrazu w Samoklęskach, następnie w sposób uroczysty na Powązkach w Warszawie. Po śmierci odznaczony został krzyżem virtuti militari V kl. oraz krzyżem niepodległości. Nazwany przez jednego z krytyków trafnie »Romanowskim dni naszych«, jest bezsprzecznie najwybitniejszym poetą legionowym. Zbiorowa edycja jego pism, poprzedzona wstępem Andrzeja Struga, ukazała się w r. 1917 pt. Przed złotym czasem, nie jest to jednak wydanie pełne. Zawiera ono m. in. utworami jego »dziennik« przeniknięty głębokimi refleksjami, wywołanymi twardą i nieraz okrutną rzeczywistością wojenną.
Mat. biogr. w archiwum Kapituły Virtuti Militari i Komitetu Krzyża Niep., ponadto w Archiwum Wojskowym i w zbiorach Stow. »Zarzewie«. Z nekrologów współczesnych w »Wiadomościach Polskich« (Piotrków), nr 43 oraz w »Ilustr. Tygodn. Polskim«, Kr., nr 6, tu podobizna. O działalności politycznej: Bagiński H., U podstaw organizacji Wojska Polskiego 1908–1914, W. 1935, indeks; Płażewski J. (red.), 25 lat Zarzewia, Warszawa 1926; o jego twórczości poetyckiej Krupiński A., Romanowski dni naszych, w »Maskach« nr 13 i 14, Kr. 1919, oraz Kosiński K. S., D. w »Narodzie i Państwie«, W. 1937. Ponadto przedmowa A. Struga do Przed złotym czasem, Kr. 1917 (tu portret) i rec. Cichowicza A., Wybór pism hist.-wojsk., W. 1923; Korbut; I Suplement do wydania II, W. 1933; Czachowski K., Obraz współczesnej literatury polskiej, Lw. 1934, II 361–2; Koźmiński K., Poezja legionowa, W. 1936 (tu portret).
Stefan Pomarański